कमलप्रसाद अर्याल , दक्षिण कोरिया l
जैविक विविधताले सम्पन्न ,धार्मिक ,सास्कृतिक ,ऐतिहासिक पूरातात्विक र पौराणिक महत्वले गरिमामय तीर्थकोरूपमा स्थापित यस भूमिको विषयमा एउटा बृहद कृति लेख्दा पनि यसको महिमा समेट्न मुस्किल हुन्छ तर यस सानो लेखबाट र अल्प ज्ञानी व्यतिबाट यस्तो महान् तीर्थको बयान गर्नु त सागरलाई गाग्रामा भर्न जतिनै कठिन छ l प्रकृतिक छटाले सिंगारिएको देवघाट धाम हजारौ वर्षदेखिका बृहद वन र विविध वनचरले शुसोभित हुँदै विचित्रताभित्रै अनेक चित्रताले चित्रवनले आफ्नै अलग विशेषता र अस्तित्व बोकेको छ l यता स्वच्छ बग्ने नदीले जीवन दर्शन बोकिरहेको आभास हुन्छ l तनहुँ ,नवलपरासी र चितवनको मध्य बिन्दूमा रहेर पनि तीनै जिल्लाको त्रिवेणीका रुपमा आफ्नो पहिचान बनाएको देवघाटले ९५ प्रतिशत तीर्थ यात्री भने चितवनको मार्ग हुदै डोर्याई रहेको छ l भरतपूरबाट ४ कि .मि .को दुरीमा रहेको यस तीर्थमा जान हालै रामनगरबाट तीर्थ मार्ग पनि खुलेको छ l ठुलो भार खेप्नु पर्दा दुवै मार्गको प्रयोग समानरुपमा गर्न सकिन्छ l ऋग्वेदमा उल्लेखित सेतो कालो पानी बग्ने विशिष्ट नदी नै सेती र काली हो l शालिग्राम पाइने काली नदीको हिन्दूधर्मीमाझ अत्यन्त ठुलो महिमा छ किनकि शालिग्रामलाई प्रकृतिक र प्रत्यक्ष भगवान श्री कृष्ण वा विष्णुस्वरूप मानिन्छ l यसको महिमामा लेखनाथ र माधव घिमिरेले सुन्दर कविता रचना पनि गरेका छन् l त्यसैले वशिष्ठ ऋषिले आफ्नो तप सिद्दीका निम्ति यस पवित्र तीर्थलाई रोजेका हुन् l गलेश्वर आश्रम यहाँको महत्वपूर्ण आश्रम मनिन्छ l
वशिष्ट आश्रम र विद्यापीठ पहिलो विशेषता हो जहाँ राजकुमार राम लक्ष्मण आदिले शिक्षा दीक्षा लिए l सीताको अवसान भएको वा सीता भासिएको गुफाको पौराणिकता र ऐतिहासिक पुरातात्विक सम्पदाहरूले यस कुरालाई पुष्टी गरेको छ l सम्पूर्ण पुरातात्विक सत्यता हुँदा हुँदै पनि आधुनिक भारत सरकारले आफ्नो पर्यटकीय स्वार्थ सिद्द गर्नका निम्ति नेपालमा रहेका अत्यन्त महत्वपूर्ण तीर्थहरूको नक्कल र कृतिम तथ्यहरू संकलन गरी भारत मै अनेक तीर्थहरू निर्माण गर्दै आएको कुरा र वास्तविकता झल्कने भ्रम सिर्जना गर्दै आएको कुरा लुकाएर लुक्दैन l' नजिकको तीर्थ हेलाँ' भने जस्तो अधिक खर्च लाग्ने भारतको यात्रा गर्न लालायित हुन्छौ तर वास्तविक तीर्थको विशेषताबाट बिमुख भएका छौ l 'देव देशो हिमालय ' हिमाली क्षेत्र नै देवताहरूले रुचाएको वास्तविक स्वर्ग हो l नेपाल तीर्थ नै तीर्थले भरिएको पवित्र भूमि हो भने देवघाट विशिष्ट ऋषि ,मुनि,त्यागी,तपस्वीहरूको बृहद सम्मेलन गर्ने वा विशिष्ट देवकार्य सम्पादन गर्ने पवित्र भूमि हो l त्यसैले त्यस्तो पवित्र भूमिमा टेक्नालेमात्र पनि सम्पूर्ण पाप मोचन हुने जन विस्वास रहिआएको छ l यसलाई आदि प्रयाग मानिएको छ भारतीयहरूले देवघाट टाढा भएकाले नजिक प्रतीकात्मक तीर्थ निर्माण गरेतापनि पूरातात्विक सत्यता हेर्ने हो भने देवघाट नै आदि प्रयाग हो l
माघेसक्रान्ति मेला यहाँको मुख्य मेला हो यस पुण्य पर्वमा स्नानका निम्ति आएका भक्तजन रातभर जाग्राम बसी भजन कीर्तन गरी सक्रान्ति स्नान गरी फर्कन्छन l यस दिन देश भरका पण्डितहरूले देशका विभिन्न भागबाट जग्ये निर्माण गरी बिहान ३ बजेबाट नै अग्निस्थापना गरी गो दान ,प्रयाश्चित्त गराउने र यज्ञोपवित [ब्रतबन्ध] गराउने र गर्ने गर्दछन् l सम्पूर्ण विकार र पाप पखालेर अब उप्रान्त गलत कार्य नगर्ने बाचा गर्दै पवित्र भएर फर्कन्छन् यस दिन कुनै शुभ कार्य गर्दा साइत जुराउन नपर्ने धारणा राखिन्छ l देश विभिन्न भागबाट र भारतबाट गरी गत वर्ष चारलाख भक्तहरू दर्शनार्थी आएको देवघाट विकास समितिले सार्वजनिक गरेको थियो भने यस वर्ष ५ लाख पर्यटक भित्र्याउने लक्ष निर्धारण गरिएको छ l देवघाट विकास समितिको स्थापना २०५० सालमा भएको हो भने नेपाल सरकारले गत वर्ष १५ करोड बजेट बिनियोजन गरेको थियो l चितवन, न वलपरासी र तनहूँका सारोकारवाला जनताको राय सल्लाह र सुझाबमा यस समितिले कार्य सम्पादन गर्दै आएको देखिन्छ l ५ हजार भन्दा पुराना विसाल वृक्ष , चरा चुरुँगी र वनचरहरूको क्रिडास्थलहुँदै देवघाटद्वार छिचोलेर सुलुत्त अघि बढेको सडकसंगै देवघाट धाम बगीस्वरीको दर्शन गर्न सकिन्छ l पुरातात्विक उत्खननका आधारमा यसको ऐतिहासिकता ईशाको ७०० को हरिहारी पुगिन्छ l मुगल साम्राज्यबाट धार्मिक अतिक्रमण हुँदा केही भारतीयहरू यहाँ सरण लिन आएको पनि पुष्टि भएको हो l योगी नरहरी नाथले कोटिहोम महायज्ञ गरी वैदिक विद्द्यापीठ र योगी नरहरी नाथ आश्रमको रूपमा यसलाई विकास र संरक्षण गर्ने चेष्टा गरे l
चितवन मेडिकल कलेजलाई ४२ बिगाह जग्गा उपलब्ध गराई ५ हजार वर्ष पुराना पूरातात्विक ,ऐतिहासिक र प्रकृतिक सम्पदा नष्ट गर्ने चेष्टा तत्कालीन मन्त्रिपरिषद्को बैठकले निर्णय गर्यो l यसका विरुद्धमा रिले अनसन र आमरण अनसन र्याली आदिको आयोजना भयो l मैले पर्यावरण सम्बन्धि सस्थाको तर्फबाट नेतृत्व लिएको थिएँ l चितवन जिल्ला भरका विद्यालयमा वातावरण सम्बन्धि कक्षा लिने छात्र छात्रालाई र्यालीमा सहभगिता गराउने योजना अनुरुप खैरहनी मा. वि .का शिक्षकहरूले घेराबन्दी गरे भौतिक आक्रमणको धम्की दिएका हुन् l अन्ततःसर्बोच्च अदालतमा रिट दायर भई मेडिकल कलेज त भरतपुरमा सर्यो अझ पनि अन्तरिक मिलिमतोमा कक्षा संचालन र अन्य गतिबिधि कायम रहेको बुझेको छु l
यसरी बारम्बार धार्मिक ,ऐतिहासिक ,पुरातात्विक ,र प्राकृतिक सम्पदाहरूमाथि हुने अतिक्रमण प्रति स्थानीय जनता सचेत हुनु जरुरी छ l यहाँ निम्न सस्थाहरूले आफ्ना अस्तित्वको रक्षा गर्दै आएका छन् १ योगी नरहरनाथ आश्रम बागेश्वरी,महेश गुरुकूल विद्यापीठ ,सीताराम सस्कृत मा . वि . रामानन्द गुरुकूल आश्रम ,गलेश्वर गुरूकूल आश्रम ,शरणागति गुरूकूल आश्रम आदिले सस्कृत शिक्षा र पूर्वीय कला, दर्शन, इतिहास, सस्कार, रीति, धर्म र पौराणिक सास्कृतिक सम्पतिको संरक्षण गर्दै आएका छन् l एन आर एनले बृद्दाश्रम,निर्माण गरेको छ भने पहिलादेखि अस्तित्वमा रहेका पनि यथास्थिति र सुधारात्मक अवस्थामा छन् l कोही बुढेसकालमा डेरा लिई नदीमा स्नान गर्ने पूजा पाठ ,कीर्तन प्रवचन ,जप,तप आदिमा रमाउने गरी पनि बसोवास गर्दै आएका छन् l ५४३४ बर्गमा फैलिएको यस पवित्र भूमिको प्रचार प्रचार र विकास संरक्षण गर्दै जानु प्रथमत तीनै जिल्लाको कर्तब्य हो भने राज्यले पनि यस्तो महत्वको क्षेत्र विकासमा विशेष चासो दिनु आवस्यक छ l
यहाँका सिलालेख,ताम्रपत्र, पुराना मठ मन्दिर, धर्मशाला, गौशाला, यज्ञशाला र प्राकृतिक ऐतिहासिक धार्मिक सास्कृतिक सम्पदाहरूको संरक्षणमा हामी सबैले चासो दिनु आवस्यक छ l यसलाई विश्व कै आकर्षक धार्मिक गरिमाको क्षेत्र भएको वास्तविकता उजागर गर्दै अन्तरिक पर्यटन र पर्यटक अभिवृद्धिमा देवघाट विकास समिति र सरोकारवालाको ध्यान जाओस् l
(लेखक चितवन सम्पर्क समिति दक्षिण कोरियाका अध्यक्ष हुन् )
[रत्ननगर महोत्सब स्मारिकाबाट साभार ]
जैविक विविधताले सम्पन्न ,धार्मिक ,सास्कृतिक ,ऐतिहासिक पूरातात्विक र पौराणिक महत्वले गरिमामय तीर्थकोरूपमा स्थापित यस भूमिको विषयमा एउटा बृहद कृति लेख्दा पनि यसको महिमा समेट्न मुस्किल हुन्छ तर यस सानो लेखबाट र अल्प ज्ञानी व्यतिबाट यस्तो महान् तीर्थको बयान गर्नु त सागरलाई गाग्रामा भर्न जतिनै कठिन छ l प्रकृतिक छटाले सिंगारिएको देवघाट धाम हजारौ वर्षदेखिका बृहद वन र विविध वनचरले शुसोभित हुँदै विचित्रताभित्रै अनेक चित्रताले चित्रवनले आफ्नै अलग विशेषता र अस्तित्व बोकेको छ l यता स्वच्छ बग्ने नदीले जीवन दर्शन बोकिरहेको आभास हुन्छ l तनहुँ ,नवलपरासी र चितवनको मध्य बिन्दूमा रहेर पनि तीनै जिल्लाको त्रिवेणीका रुपमा आफ्नो पहिचान बनाएको देवघाटले ९५ प्रतिशत तीर्थ यात्री भने चितवनको मार्ग हुदै डोर्याई रहेको छ l भरतपूरबाट ४ कि .मि .को दुरीमा रहेको यस तीर्थमा जान हालै रामनगरबाट तीर्थ मार्ग पनि खुलेको छ l ठुलो भार खेप्नु पर्दा दुवै मार्गको प्रयोग समानरुपमा गर्न सकिन्छ l ऋग्वेदमा उल्लेखित सेतो कालो पानी बग्ने विशिष्ट नदी नै सेती र काली हो l शालिग्राम पाइने काली नदीको हिन्दूधर्मीमाझ अत्यन्त ठुलो महिमा छ किनकि शालिग्रामलाई प्रकृतिक र प्रत्यक्ष भगवान श्री कृष्ण वा विष्णुस्वरूप मानिन्छ l यसको महिमामा लेखनाथ र माधव घिमिरेले सुन्दर कविता रचना पनि गरेका छन् l त्यसैले वशिष्ठ ऋषिले आफ्नो तप सिद्दीका निम्ति यस पवित्र तीर्थलाई रोजेका हुन् l गलेश्वर आश्रम यहाँको महत्वपूर्ण आश्रम मनिन्छ l
वशिष्ट आश्रम र विद्यापीठ पहिलो विशेषता हो जहाँ राजकुमार राम लक्ष्मण आदिले शिक्षा दीक्षा लिए l सीताको अवसान भएको वा सीता भासिएको गुफाको पौराणिकता र ऐतिहासिक पुरातात्विक सम्पदाहरूले यस कुरालाई पुष्टी गरेको छ l सम्पूर्ण पुरातात्विक सत्यता हुँदा हुँदै पनि आधुनिक भारत सरकारले आफ्नो पर्यटकीय स्वार्थ सिद्द गर्नका निम्ति नेपालमा रहेका अत्यन्त महत्वपूर्ण तीर्थहरूको नक्कल र कृतिम तथ्यहरू संकलन गरी भारत मै अनेक तीर्थहरू निर्माण गर्दै आएको कुरा र वास्तविकता झल्कने भ्रम सिर्जना गर्दै आएको कुरा लुकाएर लुक्दैन l' नजिकको तीर्थ हेलाँ' भने जस्तो अधिक खर्च लाग्ने भारतको यात्रा गर्न लालायित हुन्छौ तर वास्तविक तीर्थको विशेषताबाट बिमुख भएका छौ l 'देव देशो हिमालय ' हिमाली क्षेत्र नै देवताहरूले रुचाएको वास्तविक स्वर्ग हो l नेपाल तीर्थ नै तीर्थले भरिएको पवित्र भूमि हो भने देवघाट विशिष्ट ऋषि ,मुनि,त्यागी,तपस्वीहरूको बृहद सम्मेलन गर्ने वा विशिष्ट देवकार्य सम्पादन गर्ने पवित्र भूमि हो l त्यसैले त्यस्तो पवित्र भूमिमा टेक्नालेमात्र पनि सम्पूर्ण पाप मोचन हुने जन विस्वास रहिआएको छ l यसलाई आदि प्रयाग मानिएको छ भारतीयहरूले देवघाट टाढा भएकाले नजिक प्रतीकात्मक तीर्थ निर्माण गरेतापनि पूरातात्विक सत्यता हेर्ने हो भने देवघाट नै आदि प्रयाग हो l
माघेसक्रान्ति मेला यहाँको मुख्य मेला हो यस पुण्य पर्वमा स्नानका निम्ति आएका भक्तजन रातभर जाग्राम बसी भजन कीर्तन गरी सक्रान्ति स्नान गरी फर्कन्छन l यस दिन देश भरका पण्डितहरूले देशका विभिन्न भागबाट जग्ये निर्माण गरी बिहान ३ बजेबाट नै अग्निस्थापना गरी गो दान ,प्रयाश्चित्त गराउने र यज्ञोपवित [ब्रतबन्ध] गराउने र गर्ने गर्दछन् l सम्पूर्ण विकार र पाप पखालेर अब उप्रान्त गलत कार्य नगर्ने बाचा गर्दै पवित्र भएर फर्कन्छन् यस दिन कुनै शुभ कार्य गर्दा साइत जुराउन नपर्ने धारणा राखिन्छ l देश विभिन्न भागबाट र भारतबाट गरी गत वर्ष चारलाख भक्तहरू दर्शनार्थी आएको देवघाट विकास समितिले सार्वजनिक गरेको थियो भने यस वर्ष ५ लाख पर्यटक भित्र्याउने लक्ष निर्धारण गरिएको छ l देवघाट विकास समितिको स्थापना २०५० सालमा भएको हो भने नेपाल सरकारले गत वर्ष १५ करोड बजेट बिनियोजन गरेको थियो l चितवन, न वलपरासी र तनहूँका सारोकारवाला जनताको राय सल्लाह र सुझाबमा यस समितिले कार्य सम्पादन गर्दै आएको देखिन्छ l ५ हजार भन्दा पुराना विसाल वृक्ष , चरा चुरुँगी र वनचरहरूको क्रिडास्थलहुँदै देवघाटद्वार छिचोलेर सुलुत्त अघि बढेको सडकसंगै देवघाट धाम बगीस्वरीको दर्शन गर्न सकिन्छ l पुरातात्विक उत्खननका आधारमा यसको ऐतिहासिकता ईशाको ७०० को हरिहारी पुगिन्छ l मुगल साम्राज्यबाट धार्मिक अतिक्रमण हुँदा केही भारतीयहरू यहाँ सरण लिन आएको पनि पुष्टि भएको हो l योगी नरहरी नाथले कोटिहोम महायज्ञ गरी वैदिक विद्द्यापीठ र योगी नरहरी नाथ आश्रमको रूपमा यसलाई विकास र संरक्षण गर्ने चेष्टा गरे l
चितवन मेडिकल कलेजलाई ४२ बिगाह जग्गा उपलब्ध गराई ५ हजार वर्ष पुराना पूरातात्विक ,ऐतिहासिक र प्रकृतिक सम्पदा नष्ट गर्ने चेष्टा तत्कालीन मन्त्रिपरिषद्को बैठकले निर्णय गर्यो l यसका विरुद्धमा रिले अनसन र आमरण अनसन र्याली आदिको आयोजना भयो l मैले पर्यावरण सम्बन्धि सस्थाको तर्फबाट नेतृत्व लिएको थिएँ l चितवन जिल्ला भरका विद्यालयमा वातावरण सम्बन्धि कक्षा लिने छात्र छात्रालाई र्यालीमा सहभगिता गराउने योजना अनुरुप खैरहनी मा. वि .का शिक्षकहरूले घेराबन्दी गरे भौतिक आक्रमणको धम्की दिएका हुन् l अन्ततःसर्बोच्च अदालतमा रिट दायर भई मेडिकल कलेज त भरतपुरमा सर्यो अझ पनि अन्तरिक मिलिमतोमा कक्षा संचालन र अन्य गतिबिधि कायम रहेको बुझेको छु l
यसरी बारम्बार धार्मिक ,ऐतिहासिक ,पुरातात्विक ,र प्राकृतिक सम्पदाहरूमाथि हुने अतिक्रमण प्रति स्थानीय जनता सचेत हुनु जरुरी छ l यहाँ निम्न सस्थाहरूले आफ्ना अस्तित्वको रक्षा गर्दै आएका छन् १ योगी नरहरनाथ आश्रम बागेश्वरी,महेश गुरुकूल विद्यापीठ ,सीताराम सस्कृत मा . वि . रामानन्द गुरुकूल आश्रम ,गलेश्वर गुरूकूल आश्रम ,शरणागति गुरूकूल आश्रम आदिले सस्कृत शिक्षा र पूर्वीय कला, दर्शन, इतिहास, सस्कार, रीति, धर्म र पौराणिक सास्कृतिक सम्पतिको संरक्षण गर्दै आएका छन् l एन आर एनले बृद्दाश्रम,निर्माण गरेको छ भने पहिलादेखि अस्तित्वमा रहेका पनि यथास्थिति र सुधारात्मक अवस्थामा छन् l कोही बुढेसकालमा डेरा लिई नदीमा स्नान गर्ने पूजा पाठ ,कीर्तन प्रवचन ,जप,तप आदिमा रमाउने गरी पनि बसोवास गर्दै आएका छन् l ५४३४ बर्गमा फैलिएको यस पवित्र भूमिको प्रचार प्रचार र विकास संरक्षण गर्दै जानु प्रथमत तीनै जिल्लाको कर्तब्य हो भने राज्यले पनि यस्तो महत्वको क्षेत्र विकासमा विशेष चासो दिनु आवस्यक छ l
यहाँका सिलालेख,ताम्रपत्र, पुराना मठ मन्दिर, धर्मशाला, गौशाला, यज्ञशाला र प्राकृतिक ऐतिहासिक धार्मिक सास्कृतिक सम्पदाहरूको संरक्षणमा हामी सबैले चासो दिनु आवस्यक छ l यसलाई विश्व कै आकर्षक धार्मिक गरिमाको क्षेत्र भएको वास्तविकता उजागर गर्दै अन्तरिक पर्यटन र पर्यटक अभिवृद्धिमा देवघाट विकास समिति र सरोकारवालाको ध्यान जाओस् l
(लेखक चितवन सम्पर्क समिति दक्षिण कोरियाका अध्यक्ष हुन् )
[रत्ननगर महोत्सब स्मारिकाबाट साभार ]
No comments:
Post a Comment